L'istorgia dal Cor mixt da Samedan

Il cumanzamaint da l'istorgia dal Cor mixt da Samedan es incuntschaint. Il chaunt d'eira già adüna important per la vschinauncha da Samedan. Uschè vain supplicho i'ls statüts da la societed dal 1668 a talentos da chanter düraunt tuot an. E que eir in cas da mortoris in famiglia, perche cha'l chaunt da lod al Segner nu possa mê tschesser.

I'l 18evel tschientiner pajaiva la vschinauncha ün salari al prüm chantadur, per ch'el instruescha ad iffaunts e creschieus l'art dal chaunt. Eir ils commembers da la societed da chaunt gnivan pajos ed invidos üna vouta l'an ad ün manger da la vschinauncha.

Ün svilup prosperaivel illa cultura da chaunt da Samedan ho gieu lö ils ans 40 dal 19evel tschientiner, cur cha la magistraglia ho introdüt il chaunt tudas-ch. Las chanzuns rumauntschas da quel temp "nu vaivan qualiteds ne poeticas ne musicalas". A gniva surtuot jodlo. Da la collecziun da chanzuns chi staiva a dispusiziun a la societed da chaunt sun vanzedas s-chars 10% da var 200 ouvras. Il rest es sparieu e gnieu schmancho. Dal 1840 ho Hans Georg Nägeli constituieu il sistem dal cor viril. Traunter il 1848 e'l 1850 s'ho ün tel sclavezzo da la societed da chaunt da Samedan.

Als 6 gün 1856 ho gieu lö la prüma festa da chaunt (pücufacil regiunela) a Samedan. Illa seguonda mited dal 19evel tschientiner do que in ögl, cha la societed concertaiva suvenz a favur da vschinaunchas dannagedas tres incendis. Na d'inrer gnivan insembel fin a 250.- dals passa 140 audituors, che chi'd es remarchabel per quella vouta.

Düraunt quel temp gnivan eir giuvedas pitschnas cumedgias u dafatta interas operas. E que suvenz cun grand success. Uschè ho üna rapreschantaziun da Bümaun dal 1867 stuvieu gnir repetida sün giavüsch general. Taunt pü inclegiantaivel, scha's resguarda il fat, cha nun existivan da quella vouta ne radio ne televisiun e cha'ls centers da cultura scu Turich e Lugano d'eiran dalöntsch davent.

D'utuon 1874 sun gnieus fundos our da la societed da chaunt duos nouvs cors. ün cor viril ed ün cor masdo. Il magister reel S. Kümmerle ho surpiglio la direcziun dals duos cors. El vain descrit scu hom sculo cun talent musical. Sia ouvra "Enzykopädie der Evangelischen Kirchenmusik" suottastricha quetaunt.

Dal 1894 ho Samedan surpiglio l'organisaziun da la festa da chaunt chantunela. Il Cor viril scu trattunz nun ho piglio part a l'occurenza. Per la peja ho il Cor masdo cun "Frühlingslied" da Mendelson reuschieu bain, scu üsito.

Da remarcher es, cha'l Cor viril e'l Cor masdo concertaivan pel pü insembel. Ils duos cors d'eiran eir ils organisatuors principels da rapreschantaziuns da teater ed otras sairedas da trattegnimaint, intaunt cha la Societed da gimnasts nu's partecipaiva squasi mê activmaing a la vita da vschinauncha.

Dal 1894 ho demischiuno Kümmerle, il dirigent incuruno da success. El es mort be duos ans pü tard.

In november 1895 s'haun ils duos cors darcho unieus a la "Societed da chaunt da Samedan" chi as cumpuniva da trais secziuns: il Cor viril, il Cor masdo e'l Cor da duonnas. Il giuven Robert Cantieni ho surpiglio la direcziun musicala da l'intera societed. Dal 1898 ho la Societed da gimnasts fat da madrütscha tar l'inauguraziun da la bindera chi porta l'inscripziun "Coros da chaunt Samedan". (purtret).

Da numner es il concert da cumgio dal dirigent, chi vulaiva approfundir sias cugnuschentschas musicalas a Turich. La rapreschantaziun dals 14 schner 1900 vain ludeda in tuot las otezzas illa Engadiner Post:

Die letzten Jahre haben es Zur Gewohnheit gemacht wenn Samedan ein Konzert ausschreibt, so bedeutet es ein musikalisches Ereignis. Die gesanglichen Leistungen der Chöre der Engadiner Hauptstadt sind im Engadin sonst von niemandem erreicht. Man weiss und würdigt das. Dessen ist der Berninasaal Zeuge, der nur angeregt durch den Gesang das Platzen lernen möchte. Nehmt unsern warmen Dank, Ihr Chöre von Samedan! Was Ihr aufs neue geleistet ist der kräftigste Ansporn für das gesangliche Leben des ganzen Tales. Wer wollte, hat wieder ein gut Stück von Euch lernen

können. Wenn man bedenkt, dass der grösste Teil des reichen Programms ins Gebiet des regelrechten Kunstgesanges hinüberragte, so staunt man vorab über Euren Fleiss, über die Zähigkeit, schwierigster Arbeit Herr zu werden. Man fühlt es förmlich, wie dem Ernst des Schaffens die gediegene Schulung jedes einzelnen Euch zu Gebote stehenden Organs als stiller Segen zur Seite steht. Welche Reinheit und Entfaltungsfähigkeit namentlich bei den Frauenstimmen. Es war bewundernswert. Die dynamischen Beobachtungen liessen die feinsten Nüancierungen und Individualisierungen zu. Die Sicherheit der Intonierung

war verblüffend. Die geschmackvolle, fein durchgearbeitete, edel empfundene Auffassung des Leitenden war völlig Leben geworden und kam überall zum korrektesten Ausdruck. Kurz, Ihr wisst nicht, welche Wonne es war, Euren schönen Tongemälden zu lauschen. Das Programm war vorzüglich aufgesetzt. Die Leistungen steigerten sich von Moment zu Moment und in warmer Begeisterung sprach es der schlichteste Mann vor sich hin im Hinausgehen: ‚das war wirklich schön’

Eir scha que d'eira forsa ün pô exagero ed exalto, schi stu que listess esser sto ün concert fantastic.

Il successur da R. Cantieni d'eira Simon Clalüna, chi ho dirigieu il cor exept a cuortas interrupziuns bod trenta ans a la lungia.

Dal 1903 ho l'an da chaunt cumanzo cun 66 commembers-ras activAs ed üna rapreschantaziun da corals our da l'oratori "Judas Maccabäus". Ils corals d'eiran gnieus tradüts in rumauntsch dal president Christian Bardola. Que dess esser manzuno cò per musser, quaunt bod cha nossa societed ho cumanzo a's ingascher cun schlauntsch pel rumauntsch.

Als 27 november 1907 es gnieu decis, cha'ls commembers dal Cor viril e las commembras dal Cor da duonnas nu stöglian pü piglier part obligatoricamaing a las prouvas dal Cor masdo. Las trais secziuns sun però restedas unidas culla Societed da chaunt.

La fin dal 1911 vaiva la secziun dal Cor mixt 70 commembers-ras activAs.

Als 28/29 gün s'ho la Societed da chaunt partecipeda a l'inauguraziun da la lingia da la Viafier retica Bever - Scuol.

Ils prüms ans da la guerra mundiela sun gnieus fats pochs concerts. La granda part dals hommens d'eira als cunfins. Las prouvas gnivan però fattas regulermaing. Be il Cor da duonnas, chi nu vaiva üngüns problems da preschentscha, ho cuntinuo pü u main normel culla vita da societed. A l'inauguraziun dal nouv ospidel circuitel dals 1. gün 1914 ed a l'inauguraziun da la nouva sela cumünela dals15 december 1916 d'eira però l'intera societed da la partida. Als 30 avrigl 1916 es que dafatta reuschieu da der ün concert, grazcha al sustegn musical dal militer. Ils ultims ans da guerra s'ho la vita da societed darcho remissa, che chi ho però gieu üna fin abrupta la fin dal 1918, cur ch'üna tremenda epidemia da grippa as vaiva deraseda eir in Engiadina.

La radunanza generela da la Societed da chaunt l'utuon 1919 porta ün'innovaziun importanta. Per schligerir il dirigent Clalüna es gnieu decis da'l surder il Cor viril, intaunt cha'l vizedirigent e pianist Franz Moggi ho clappo l'incumbensa da diriger il Cor mixt. Intaunt es il Cor viril auncha resto ün appendix da la Societed da chaunt, ma el ho già clappo ün egen mneder da societed.

Franz Moggi, chi vaiva accumpagno il cor al clavazzin daspö il 1900, ho pudieu diriger be bundant ün an. Als 1. otober 1920 es el mort d'üna "malatia maligna". Daspö lo ho Simon Clalüna darcho gieu l'onur.

A la radunanza generela dals 17 november 1920, ün mais e mez zieva la mort da Moggi, ho il Cor viril declaro in scrit, da vulair ün'egna administraziun cun egna suprastanza e plaina independenza. La debatta seguainta hegia düro lönch. A la fin es la pretaisa gnida appruveda. L'inventar es però resto in possess dal Cor mixt e la nouva societed ho impromiss da collavurer eir in avegnir. Tuots duos cors d'eiran eir da quinder invi suot la bachetta da Simon Clalüna.

Dal 1926 ho il Cor mixt pudieu fer da padrin tar l'inauguraziun da la bindera dal Cor viril.

Als 28 avrigl 1927 ho il cor do ün concert illa sela da l'hotel Bernina, chi'd es darcho üna vouta gnieu ludo in tuot las otezzas. Que dess gnir manzuno specielmaing, perche cha'l president federel Motta d'eira preschaint. Scu ch'el ho intuno in sieu pled zieva il concert, l'hegian il Cor mixt e'ls custüms engiadinais zuond inchanto.

Ün an pü tard ho Simon Clalüna demischiuno, zieva avair dirigieu ils cors 27 ans a la lungia. Sün que es el gnieu numno scu dirigent onurari.

A la radunanza generela dal 1929 d'eira la dumanda da funder ün cor da baselgia separo. La suprastanza d'eira cunter, per temma cha que pudess indeblir il cor. Quist argumaint es gnieu accepto, uschè cha'l cor ho cuntinuo culla tradiziun da passa 50 ans da cultiver il chaunt sacral. Leo Jäger es gnieu tschernieu scu nouv dirigent.

Dal 1938 ho gieu lö la votumaziun naziunela "Pro quarta lingua". Scu propaganda es gnieu organiso ün viedi da concerts rumauntschs tres tschertas citeds svizras. Il comitè "Pro quarta lingua" ho incumbenso il Cor mixt cun quista lezcha onurabla. (purtret). Per cumanzer es gnieu emiss ün concert tres il studio da radio da Turich. Eir il concert a Basilea s'ho pudieu tadler al radio in tuot la Svizra. Düraunt quel haun persunas renumnedas discurrieu illas quatter linguas naziunelas.

A Berna ho il Cor mixt chanto pel Cussagl federel illa sela dal Cussagl da stedis. Il cusglier federel Motta ho do a minchün persunelmaing il maun. L'inter Cussagl federel es sto preschaint e scu cha pera eir zuond inchanto dal Cor mixt: cha tuns uschè amabels e grazius nu s'oda suvenz in quista sela. E tiers auncha quists bels costüms! Ed il fat cha'l president dal cor, Hans Fontana, ils hegia numno "cher Cussagl federal" saja pürmemma qualchosa excepziunel, ho managio cusglier federel Baumann. Auncha quel di ho il viedi cuntinuo vers Solothurn, inua cha'l cor d'eira invido a tschaina da la Regenza chantunela; eir ella preschainta cumplettamaing.

Sül viedi vers chesa es il cor gnieu surprais scu prüma a Cuira, e que da trais cors e dal president da la Regenza chantunela cun üna delegaziun da la Regenza chantunela. Per la seguonda surpraisa ho procuro il Cor mixt da Bravuogn cun üna serenada.

Tres quist viedi ho il cor mno pü dasper la cultura da chaunt rumauntscha a tuot la Svizra e dafatta guadagno üna gruppina da fans. Üna prestaziun fich allegraivla, eir scha nu's possa prettender, cha'l cor saja sto la cuolpa dal resultat positiv da la votumaziun, scu cha'l president da quella vouta ho managio. In quel an ho il cumponist Otto Barblan dedicho al Cor mixt da Samedan quatter nouvas cumposiziuns …

Cul cumanzamaint da la 2. guerra mundiela in settember 1939 ho eir pel cor darcho cumanzo ün temp difficil. Cullas prouvas s'ho bainschi pudieu cuntinuer, ma il numer da partecipants d'eira redot. Concerto gniva be pü ad evenimaints da la baselgia. Als 26 december ho il cor chanto üna serenada pella sudeda i'l Palace sü Malögia, e las duonnas in lur custüms sun stedas a dispusiziun als sudos per fer üna tras-cha.

A la radunanza generela da l'utuon 1941 ho il dirigent Leo Jäger demischiuno, perche ch'el d'eira surchargio cun lavur. Zieva 13 ans i'l servezzan dal e pel cor es eir el gnieu numno scu dirigent onurari. Rico Vital es dvanto sieu successur. In december dal listess an ho la radunanza accepto nouvs statüts.

Als 13 avrigl 1942 ho il radio da Turich registro üna collecziun da chanzuns rumauntschas per inrichir il program eir cun chanzuns engiadinaisas. A's d'eira cuntaint cul resultat, adonta cha disturbis illa lingia haun diminuo la qualited da registraziun.

In october dal 1942 es gniueu comunicho al cor cha la sela cumünela nu'l stetta da quinder invi pü a dispusiziun per las prouvas. Be cun noscha vöglia as ho sün que fat müdena in chesa da scoula.

Cuort zieva Bümaun dal 1946 ho il cor glivro culla tradiziun da cor da baselgia pervi d'üna dispütta cul ravarenda F. Guidon. Il ravarenda conservativ vaiva pêra qualchosa cunter il möd "legèr" dals aristocrats dal cor. Ch'els aintran in baselgia cun vstieus memma simples. E surtuot l'hegia que disturbo cha'l cor chaunta tudas-ch düraunt il cult divin rumauntsch. Hans Fontana, cronist, president dal Cor mixt e dal consistori, ho desistieu explicitamaing da piglier pusiziun in quista fatschenda. Il dirigent dal Cor viril, Jon Famos, nu d'eira güst inchanto da l'agir dal Cor mixt ed ho nüzzagio la situaziun per al fer üna: El ho fundo ün cor da baselgia cun var 40 commembers-bras. Be pochAs da quelLAs d'eiran al listess mumaint eir participantAs dal Cor mixt.

il comiè "Amitié Franco - Suisse" ho dumando al Cor mixt, sch'el as partecipess a la festa folclorica da prümavaira a la Riviera francesa. Eir scha'ls cuosts da viedi e pernottaziun haun stuvieu gnir surpiglios dals singuls commembers, ho il cor pudieu trametter a Pasqua dal 1947 üna delegaziun da bundant 40 persunas in Frauntscha (vair purtret). Nossa societed es gnida premieda a Menton pel chaunt scu eir pels custüms.

Dal 1961 s'ho il Cor mixt partecipo per la prüma vouta ad üna festa federela da cors masdos. A d'eira prescrit da chanter be chanzuns da prüma rapreschantaziun. Il Cor mixt ho do l'incumbensa ad Armon Cantieni da cumpuoner üna chanzun aposta per quist evenimaint. Il töch vaiva nom "Vut" ed es sgür üna da las ouvras las pü brigliantas in lingua rumauntscha. Ün rapreschantant dal "Musikverlag Hug", chi d'eira preschaint a la festa, d'eira telmaing impreschiuno dal cor e da la chanzun, ch'el ho fat la proposta da registrer üna platta.

Uschè es que gnieu adaquella, cha'l cor ho registro auncha quel an üna platta da grammofon in ün studio a Lucerna. E que tuot in ün unic di. La vendita dal prodot, üna platta da grammofon cun 33 ½ turas ed 8 chanzuns (Exaimpel da tadler), haun surpiglio Coca e Heiri Schmid. L'ouvra ho clappo il titul na güst da bgera fantasia "Romanische Lieder, Chanzuns rumauntschas, Cor mixt Samedan". Sülla vart davaunt es sü üna duonna in custüm, davous staun scrits ils texts da las chanzuns.(purtret). Da remarcher es, cha que d'eira la prüma platta in rumauntsch ladin. Ed uschè s'inclegia, cha l'eco d'eira fich grand. Las chanzuns da la platta sun suvenz gnidas copchedas. Jachen Janett chi'd es pü tard dvanto dirigent dal cor, ho quinto, ch'el las hegia udieu bgeras voutas scu mat da 15 ans.

 

ün cordiel ingrazchamaint a Ursina Urech per la buna traducziun!